Mirosław Drabczyk – związki organiczne

O poezji Urszuli Morgi

Książeczka jest niewielka, w szarej okładce wycięto poziome “okienka”, przez które możemy odczytać, imię i nazwisko autorki [Urszula Morga] oraz tytuł publikacji [życie wietrzne]. Sam tytuł a potem pierwsze wersy zebranych tu wierszy ujawniają, że jest to poezja mocno zanurzona w naturze i głównie jej dedykowana. 

spektakl

kiedy źdźbła trawy tańczą

ziemia oddycha

soczystość liści łapczywie

spija krople deszczu

chmury dziergają słońcu

ochronny kokon

zastygam by nie spłoszyć

kąpiącego się w kałuży wróbla 

Najprędzej zauważamy, że te strofy pobrzmiewają jak haiku albo (także wyrosłe z tradycji buddyjskiej) wiersze amerykańskich poetów pokolenia Beat Generation, w których dojmująco obecny był postulat czułego traktowania przyrody. Pierwsze wrażenia mogą być jednak nieco zwodnicze, a na pewno niewystarczające do pełnego odczytania tej wielowątkowej poezji. Tak jak amerykańscy prekursorzy, Morga konsekwentnie prowadzi pisarski reflektor przez świat przyrody. Spotykamy więc w wierszach wędrujące owady,  przelatujące ptaki, wiejące wiatry, próchniejące drzewa, sunące konstelacje gwiazd, kołyszące się trawy i tak dalej. W miarę lektury nabieramy przekonania, że szacunek dla przyrody nie jest pozorowany, przyrodnicze rekwizyty nie pojawiają się po to, byśmy oglądali “ładne obrazki”. Nie znajdziemy tu dydaktyzmu spod znaku “zobaczcie, jakie piękno tkwi w naturze”. Zupełnie nie o to tu chodzi. Przyrodniczy sztafaż jest tylko pretekstem by dotknąć spraw egzystencjalnych.

Urszula Morga, schowana za podmiotem lirycznym, porusza wiele wątków istnienia, ale najczęściej podkreśla swój psychiczny i organiczny związek z otoczeniem pojmowanym jako Wszechświat. Z niełatwych, pełnych zadumy i przerażenia relacji wyprowadza pytania filozoficzne, choć roślinny i astronomiczny kamuflaż powoduje, że nie od razu zdajemy sobie sprawę, przed jak poważnym zagadnieniem zostaliśmy postawieni.

badam moje ziemskie pochodzenia

analizuję dyskomforty własnego istnienia

 albo 

                         (…) nic lepszego

niż obieg materii w przyrodzie

nie może mi się przydarzyć

zanurzam ręce w mokrej trawie

przykładam twarz do wilgotnej ziemi

– a więc tu spędzę wieczność

Autorka unika “uduchowionych” spekulacji na temat wszechświata. Ogląda przyrodę i swoje w niej miejsce przez okular naukowy: wzmiankuje walkę stworzeń o przetrwanie, powołuje się na ewolucję, która uniemożliwia poszczególnym gatunkom porozumiewanie się a jedyną formą wzajemnych relacji jest zjadanie słabszych przez silniejszych. Nie znajdziemy tu jednak popisów erudycyjnych i eksperckiego wymądrzania się, już prędzej zostaniemy potraktowani kubłem zimnej wody, wszak wciąż niewiele wiemy o świecie, którego jesteśmy częścią.

   by ukryć bezradność, gapimy się w niebo

Ale na tym się jeszcze nie kończy relacja podmiotu lirycznego z naturą. Morga bardzo po ludzku podchodzi do nieuchronności przemijania: jest tego przemijania świadoma, ale nie do końca z nim pogodzona.  Afirmacja życia nie jest tożsama z lekkoduchostwem albo sekciarskim odurzeniem. Niewątpliwa słodycz istnienia musi być zaprawiona odrobiną goryczy.

czeka mnie coraz mniej jabłek

które ugryzę własnymi zębami

i szczytów które zdobędę

sama – nie palcem po mapie

czas mi się kurczy

by ocalić każde źdźbło

(…)

i każdy włos 

Wyłaniające się z tej poezji swoiste credo, które jest nie tyle uzewnętrznieniem osobistej wiary ile dobrze ugruntowanych przekonań, układa się w kompletną wizję świata. Wyraziste i powtarzające się motywy, rodzaj zaklęć, którymi co rusz raczy nas Autorka, prowadzą czytelnika do konkluzji, iż rzecz cała została porządnie przemyślana: jako rodzaj ludzki nie jesteśmy tu niczym wyjątkowym, organiczny charakter naszej egzystencji jest pewnikiem.

próby integracji nie powiodły się

bio/degradacja staje się moim prze/znaczeniem

Nawiązanie do przypadkowości istnienia, dotykanie zagadki bytu czy półżartobliwe fantazje na temat przeznaczenia, które w zapisie wyglada jak prze/znaczenie to znaczące składniki tego tomu. Wiele wybranych przez siebie wyrazów Autorka rozmyślnie poprzedza zaprzeczeniem, zostawiając czytelnikowi dowolność interpretacji.

Nie/moc; nie/myślenie; nie/trwałość  – może tu chodzić o podkreślenie [bagatelizowanego] braku mocy, braku trwałości. Albo o pokazanie względności tych pojęć: coś co ma znamiona mocy, w zetknięciu z jakościowo inną potęgą okazuje się słabe lub przynajmniej niedostatecznie mocne.

Wiersze Urszuli Morgi mogą być odczytywane jako manifest, nie mają urzekać i oczarowywać lecz informować. Tu liczy się konkret i chłodny racjonalizm. Po konstatacji następuje deklaracja – lub na odwrót. 

Czasami deklaracje stawiane są na wyrost albo albo zaprzeczają same sobie. Nie można, bez narażania się na zarzut niekonsekwencji, pisać, że “nie ma w moim słowniku” słów i pojęć, które właśnie czarno na białym się pojawiły.  Niewykluczone jednak, że ten zabieg został zastosowany świadomie i miał być myślową prowokacją – pasuje zresztą do buńczucznego nieco traktowania atrybutów opresyjnej cywilizacji.  Ta chęć odcięcia się od kultury i podania ręki dzikości występuje w życiu wietrznym po wielekroć.

kiełkuję i puszczam się

w życie samopas

nie mając pojęcia

co ze mnie wyrośnie

dziczeję – 

W innym miejscu podmiot liryczny nazywa siebie banitą ze świata algorytmicznej akceptacji – przybłędą, która szuka schronienia pod liściem. Próby zanurzenia się w stanie pierwotnej niewinności znamy z twórczości J. J. Rousseau albo poety rodzimego – Jerzego Harasymowicza, którego debiutancki zbiór wierszy, przypomnijmy, nosił tytuł Powrót do kraju łagodności. 

 

Morga z polotem i humorem żongluje pojęciami metafizycznymi zakorzenionymi w kulturze, czego najmocniejszym bodaj przykładem jest wiersz życie wietrzne.  Przekorny tytuł nie jest tylko kalamburem. To raczej jednoznaczna deklaracja światopoglądowa: nie ma innego życia, prócz tego naturalnego, obleczonego materią, którego manifestacją są widzialne i słyszalne żywioły.  

w życiu wietrznym 

chcę szeleścić igliwiem 

pod ratkami saren (…) 

chcę trzeszczeć 

i butwieć (…)

poddać się kompletnej 

degradacji

Deklaratywnych wypowiedzi jest więcej, podmiot liryczny konsekwentnie podkreśla swoje przekonanie o przewadze świata przyrody nad domniemanymi światami duchowymi. Jakkolwiek te wiersze zaczepiają o kwestie metafizyczne, nie znajdziemy w nich ani jednego odwołania do pojęć z metafizyka kojarzonych. Żadnych leśmianowskich Znikomków i Dusiołków tej poezji nie potrzeba. W świecie opisywanym przez Morgę nie ma miejsca dla wyimaginowanych, mitologicznych istot “poruszających materią”. Autorka życia wietrznego ufa w mądrość przyrody i opowiada się za dominacją świata widzialnego, który to świat nie jest jednak rajskim ogrodem ani nawet parkiem narodowym. To ten sam świat, który nas na co dzień osacza, męczy i napawa niepokojem. Świadomość zagrożenia klimatycznego jest wyraźnie obecna w drugiej części zbioru opatrzonej podtytułem ciepło/zimno. O ekologicznym wątku w wierszach Morgi wspomina również Jakub Kornhauser, który napisał interesujące i wnikliwe posłowie.

bez/radność

wybieramy szatę językową

dla opowieści o niszczeniu świata

fraza potyka się bezradnie

bo żadne słowa nie chcą

być częścią tej historii

Urszula Morga – Życie wietrzne, Wojewódzka i Miejska Biblioteka w Gdańsku, 2026, str. 64. Posłowie Jakub Kornhauser

Życie wietrzne